Longevity nedir? Uzun ve sağlıklı yaşam üzerine bilinenler

Longevity, İngilizcede kelime anlamıyla uzun ömür demek. Son yıllarda ise kelime, sağlık ve iyi yaşam dünyasında daha geniş bir anlam kazandı: yaşamın yalnızca kaç yıl sürdüğü değil, bu yılların ne kadarının sağlıklı ve bağımsız geçtiği de bu kavramın içinde.

Bu ayrımı rakamlarla görmek mümkün. Dünya Sağlık Örgütü'nün tahminlerine göre 2023'te dünyada ortalama yaşam süresi 73,3 yıl, sağlıklı yaşam süresi ise 62,8 yıldı ^[3]. Aradaki yaklaşık 10,5 yıllık fark, ortalama bir yaşamın tam sağlıklı sayılmayan bir dönemde geçen kısmını gösteriyor ^[3]. Longevity konuşmalarının odağında da bu fark var: yaşama yıl eklemekten çok, yıllara sağlık ve canlılık eklemek.

Bunun en basit nedeni, dünya nüfusunun yaşlanması. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre 2015 ile 2050 arasında 60 yaş üstü insanların dünya nüfusundaki payı yüzde 12'den yüzde 22'ye, yani neredeyse iki katına çıkacak ^[1]. 80 yaş ve üzerindeki insanların sayısının da 2020 ile 2050 arasında üç katına çıkarak 426 milyona ulaşması bekleniyor ^[1].

Daha uzun yaşayan toplumlarda asıl soru, bu ek yılların nasıl geçeceği. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre ek yıllar sağlıklı ve destekleyici bir çevrede geçtiğinde, insanlar değer verdikleri şeyleri daha genç biri gibi yapmayı sürdürebiliyor ^[1]. Bu yüzden Birleşmiş Milletler 2021 ile 2030 arasını Sağlıklı Yaşlanma On Yılı ilan etti ve Dünya Sağlık Örgütü çalışmaları şu dört alanda topladı ^[2]:

• Yaş dostu çevreler: büyümek, yaşamak, çalışmak ve yaşlanmak için daha uygun şehirler ve topluluklar
• Yaş ayrımcılığıyla mücadele: yaşa dair kalıp yargıları, önyargıları ve ayrımcılığı azaltmak
• Bütünleşik bakım: kişiyi merkeze alan, koordineli ve maddi zorluk yaratmayan hizmetler
• Uzun süreli bakım: ihtiyacı olanların işlevsel kapasitesini koruyabilmesi için kaliteli uzun süreli bakıma erişim

Görüldüğü gibi longevity yalnızca bireysel bir merak değil; şehir planlamasından sağlık politikalarına kadar uzanan geniş bir gündem.

Yaşlanma, tek bir nedene bağlanamayacak kadar karmaşık bir süreç. Bu karmaşıklığı düzenlemek için araştırmacılar yaşlanmanın biyolojik özelliklerini başlıklara ayırıyor. Bu alanda kullanılan çerçevelerden biri, López-Otín ve arkadaşlarının 2023'te Cell dergisinde yayımladığı "yaşlanmanın ayırt edici özellikleri" derlemesi ^[4].

Güncel derlemede bu özellikler 12 başlıkta toplanıyor ^[4]:

Derlemeye göre bu başlıklar birbirinden bağımsız değil, birbiriyle bağlantılı ^[4]. Önemli bir not: bu liste bir araştırma çerçevesidir, tek bir tahlille ölçülüp sana bir puan olarak sunulabilecek bir şey değildir. Epigenetik değişikliklerin ne anlama geldiğini merak ediyorsan epigenetik nedir yazımıza göz atabilirsin.

Ailesinde uzun yaşayan çok kişi olanlar, bunun kendilerine de geçeceğini düşünebilir. Bilim bu konuda daha temkinli bir tablo çiziyor. Genetics dergisinde yayımlanan ve yüz milyonlarca kişiyi içeren soy ağacı verisini inceleyen bir çalışma, yaşam süresinin kalıtsal payını yüzde 10'un oldukça altında tahmin etti ^[5].

Aynı çalışma ilginç bir noktaya da dikkat çekiyor: kan bağı olmayan akrabaların, örneğin eşlerin ya da kayın akrabaların yaşam süreleri de birbirine benziyordu; eşler arasındaki benzerlik, karşı cinsten kardeşler arasındakinden bile yüksekti ^[5]. Araştırmacılar bunu, insanların yaşam tarzı ve çevre bakımından kendilerine benzeyen kişilerle evlenme eğiliminin bir yansıması olarak yorumladı ve önceki kalıtım tahminlerinin bu yüzden olduğundan yüksek çıktığını öne sürdü ^[5].

Bu sonuç genlerin önemsiz olduğu anlamına gelmiyor. Ama yaşam süresinin genlerin yanında başka pek çok etkenle de ilişkili olduğunu düşündürüyor; beslenme, hareket, uyku, sosyal bağlar ve yaşanılan çevre bu etkenler arasında sık konuşulanlar. Dünya Sağlık Örgütü de fiziksel ve sosyal çevrenin sağlığı doğrudan ya da insanların seçimlerini etkileyerek şekillendirdiğini vurguluyor ^[1].

Longevity dünyasında pahalı yöntemler sık konuşulsa da güvenilir kurumların önerileri oldukça sade. ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü'nün bilgilerine dayanan bir derlemede öne çıkan alışkanlıklar şöyle ^[6]:

Hareket konusunda Dünya Sağlık Örgütü de yetişkinler için haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivite öneriyor ve 2022 verilerine göre dünyadaki yetişkinlerin yaklaşık yüzde 31'inin bu düzeye ulaşmadığını belirtiyor ^[7]. Haftalık hedefini nasıl kurabileceğini haftada kaç dakika egzersiz yapılmalı yazımızda ayrıntılı anlattık.

Bu alışkanlıkların günlük hayatta nasıl uygulanabileceğini sağlıklı yaşlanma için alışkanlıklar yazımızda adım adım ele aldık. Kendi alışkanlıklarına genel bir bakış atmak istersen sağlıklı yaşam testini de deneyebilirsin.

Longevity testi adıyla sunulan ürünler farklı şeylere bakabilir, bu yüzden bir testin tam olarak neyi incelediğini önceden okumak önemli. Genetik longevity raporları genellikle ağız içinden alınan bir örnekteki DNA'da, bilimsel çalışmalarda sağlıklı yaşlanmayla ilişkilendirilen bazı genetik farklara bakar.

Böyle bir raporu okurken şunları akılda tutmak işine yarar:

• Genetik farklar yalnızca bir eğilim bilgisidir; yaşamının nasıl geçeceğini belirlemez.
• Yukarıdaki çalışmanın da gösterdiği gibi, yaşam süresinde genlerin payı sınırlıdır; genlerin dışındaki etkenler de önemlidir ^[5].
• Genetik rapor bir tahlil sonucu ya da tanı değildir; sağlığınla ilgili sorular için hekimine danışman gerekir.
• Raporun hangi kaynaklara dayandığını ve sonuçları nasıl anlattığını incelemek, onu doğru yorumlamana yardımcı olur.

Dynova Longevity raporu da bu yaklaşımla hazırlanır: örnek evde yanaktan alınır ve geri gönderilir, iş ortağı laboratuvar tarafından analiz edilir ve rapor yaklaşık 4 ile 8 hafta içinde hazırlanır. Rapor, sağlıklı yaşlanmayla ilişkilendirilen genetik farklara bilgi amaçlı bakar; tanı ya da tedavi yerine geçmez.