B12 eksikliği belirtileri, nedenleri ve kimler daha sık yaşar

B12 vitamini (kobalamin) kırmızı kan hücrelerinin yapımında ve sinir sisteminin çalışmasında rol alan, suda çözünen bir vitamindir. Vücut onu kendisi üretmez; B12 neredeyse yalnızca balık, et, tavuk, yumurta, süt ve süt ürünleri gibi hayvansal gıdalarda bulunur ^[3]. B grubunun diğer üyeleriyle birlikte nasıl çalıştığını merak ediyorsan B vitaminleri nelerdir yazısına göz atabilirsin.

B12'nin emilimi birkaç adımlı bir süreçtir. Mide asidi B12'yi besinden ayırır; ardından B12, midede üretilen intrinsik faktör adlı bir proteinle birlikte ince bağırsağın son kısmından emilir ^[5]. İntrinsik faktör olmadan B12 yeterince emilemez ^[2]. Bu zincirin herhangi bir halkasında sorun olursa, yeterince B12 içeren bir beslenmeye rağmen eksiklik gelişebilir.

Kandaki B12 düzeyi uzun süre düşük kaldığında kemik iliği normalden büyük ve işlevi zayıf kırmızı kan hücreleri üretebilir. Buna megaloblastik anemi denir ve B12 eksikliğinde kemik iliğinin etkilenmesinin en sık görülen biçimidir ^[1][5].

Belirtiler genellikle yavaş gelişir, bu yüzden uzun süre fark edilmeyebilir. Bazı kişilerde hiç belirti olmaz ^[2]. NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır ^[1][2]:

• Aşırı yorgunluk ve enerji düşüklüğü
• Ciltte solukluk, eforla nefes darlığı, ayağa kalkınca ya da eforla sersemlik hissi
• Kızarık, şiş ve ağrılı dil, ağız yaraları, diş eti kanaması
• İştahsızlık, ishal ya da kabızlık
• El ve ayaklarda karıncalanma, uyuşma
• Kas güçsüzlüğü ve denge kaybı
• Görme sorunları
• Unutkanlık, dikkat ve odaklanma güçlüğü, huzursuzluk ya da hafif çökkünlükten zihin bulanıklığına uzanan ruhsal değişiklikler
• Bu belirtilerin hepsi başka nedenlerle de ortaya çıkabilir; tahlil ve yorum için hekimine danış.

Belirtiler kabaca iki gruba ayrılır. Yorgunluk, solukluk ve nefes darlığı kansızlıkla ilişkilidir. Karıncalanma, uyuşma ve denge sorunları ise uzun süren düşüklüğün sinirleri etkilemesiyle ilişkilendirilir ^[2]. AAFP derlemesine göre omurilikteki sinir hücreleri zarar gördüğünde reflekslerdeki kayıp kalıcı olabilir ^[5].

Nedenler iki ana başlıkta toplanır: B12'nin az alınması ve alınan B12'nin emilememesi ^[2].

NHS, yalnızca beslenmeden kaynaklanan eksikliğin yaygın olmadığını belirtir ^[1]. Yani düzenli olarak hayvansal gıda yiyen birinde eksiklik çıktığında, nedenin emilimle ilgili olup olmadığına bakılması gerekir.

Yaş, eksikliğin en belirgin şekilde arttığı etkenlerden biridir. AAFP derlemesine göre 50 yaşın üzerindeki kişiler besinlerdeki B12'yi yeterince ememeyebilir ^[5]; NHS verilerine göre 75 yaş ve üzerindeki yaklaşık her 10 kişiden biri etkilenir ^[1]. AAFP derlemesi de 75 yaşın üzerinde olmayı ayrı bir etken olarak sayar ^[5].

• 50 yaşın üzerindeki kişiler ^[3]
• Vegan ya da katı vejetaryen beslenenler ^[2][3]
• Mide ya da bağırsak ameliyatı geçirmiş olanlar ^[2]
• Çölyak, Crohn ya da pernisiyöz anemisi olanlar ^[3]
• Dört aydan uzun süre metformin, on iki aydan uzun süre proton pompası inhibitörü ya da H2 reseptör blokeri gibi mide asidini azaltan ilaç kullananlar ^[5]

Bu gruplardan birindeysen ve kullandığın bir ilaç varsa, ilacı kendi başına bırakma ya da değiştirme. B12 düzeyinin ne sıklıkla kontrol edilmesi gerektiğini hekiminle konuşmak daha doğru bir yoldur ^[5].

NHS'e göre durum çoğu zaman belirtiler ve kan tahlili sonuçlarıyla değerlendirilir ^[1]. MedlinePlus, hekimin istediği tahlillerin arasında tam kan sayımı, serum B12 düzeyi, metilmalonik asit ve homosistein ölçümlerinin yer alabileceğini belirtir ^[2]. Neden araştırılırken intrinsik faktöre karşı antikor gibi ek tahliller de istenebilir ^[2].

Hangi tahlillerin ne ölçtüğünü ve sonuçların nasıl okunduğunu vitamin eksikliği testi yazısında ayrıntılı anlattık. Tahlil sonucunu yorumlamak ve gerekiyorsa bir plan önermek hekimin işidir.

Kurumlar farklı yöntemler kullandığı için öneriler biraz farklıdır. EFSA yetişkinler için günde 4 µg yeterli alım önerir; bebekler ve çocuklar için bu değer yaşa göre 1,5 ile 4 µg arasında değişir ^[4]. ABD önerileri ise aşağıdaki gibidir ^[3]:

B12'nin başlıca kaynakları balık, et, tavuk, yumurta, süt ve süt ürünleridir; sakatat (örneğin dana karaciğeri) ve deniz tarağı gibi kabuklu deniz ürünleri iyi kaynaklar arasındadır ^[3]. Bitkisel gıdalarda B12, zenginleştirilmedikçe bulunmaz; bu nedenle hayvansal gıda tüketmeyenler için zenginleştirilmiş kahvaltılık gevrekler ve bazı besin mayaları seçenek olabilir ^[3]. Hangi besinin ne kadar içerdiğini B12 vitamini nelerde var yazısında bulabilirsin.

Takviye düşünüyorsan, takviyenin dengeli ve çeşitli bir beslenmenin yerini tutmadığını akılda tut. Doz ve süre, tahlil sonucuna ve nedene göre hekiminle belirlenmelidir ^[1].

Vitamin ve mineral ihtiyacı yalnızca ne yediğine bağlı değildir; emilim, taşınma ve kullanım süreçlerinde rol alan genlerde kişiden kişiye farklar bulunur. Bu konunun genel çerçevesini nutrigenetik test nedir yazısında anlattık.

Dynova NutriCore raporu, evde yanak içinden alınan bir örnekle vitamin ve mineral ihtiyacıyla ilişkilendirilen genetik farklara bilgi amaçlı olarak bakar; rapor bir tanı ya da tedavi değildir ve kan tahlilinin yerini tutmaz. Kendi beslenme alışkanlıklarını birkaç kısa soruyla gözden geçirmek istersen vitamin ve beslenme aracına göz atabilirsin; bu araç da B12 düzeyini ölçmez.