Nutrigenetik nedir? Genetik beslenme testi neye bakar, neye bakmaz

Nutrigenetik, aynı yemeği yiyen iki kişinin vücudunun neden farklı tepki verebileceğine genetik açıdan bakar. Bilimsel literatürde bu alan, beslenmeye verilen yanıtın kişinin genotipine göre nasıl değiştiğini inceleyen disiplin olarak tanımlanır ^[1]. Yani soru şudur: genlerindeki küçük farklar, bir besini sindirme, kullanma ya da ona tepki verme biçimini etkiliyor mu?

En bilinen örnek laktozdur. Laktozu sindiren enzimi yapma talimatı LCT adlı gende bulunur ve bu genin yetişkinlikte ne kadar çalışacağını yakınındaki bir düzenleyici bölge etkiler ^[5]. Bazı insanlar bu bölgedeki kalıtsal farklar sayesinde yetişkinlikte de laktaz üretmeye devam eder, bazılarında ise üretim bebeklikten sonra azalır ^[5]. Bu konuyu daha ayrıntılı merak ediyorsan laktoz intoleransı yazımıza göz atabilirsin.

Bu iki terim sık sık karıştırılır, çünkü ikisi de genler ile beslenme arasındaki ilişkiye bakar. Fark, sorunun yönündedir: nutrigenetik genlerin beslenmeye verilen yanıtı nasıl etkilediğini sorar, nutrigenomik ise besinlerin gen ürünlerini ve bunların metabolik sonuçlarını nasıl etkilediğini inceler ^[1].

Bir de epigenetik var: genlerin dizisi değişmeden, hangi genlerin ne zaman açılıp kapandığını inceleyen alan. Üç terim birbirine yakın dursa da her biri farklı bir soruya yanıt arar; ayrıntısı epigenetik nedir yazımızda.

Genetik beslenme testi, ağız içinden alınan bir örnekteki DNA'da beslenmeyle ilişkilendirilen bazı genetik farklara bakar. Testler arasında kapsam değişir, ama genellikle şu başlıklar öne çıkar:

• Vitamin ve mineral ihtiyacıyla ilişkilendirilen genetik farklar
• Karbonhidrat, protein ve yağ metabolizmasıyla ilişkilendirilen genetik farklar
• Kafeinin vücutta işlenme hızıyla ilişkilendirilen genetik farklar
• Laktoz ve gluten hassasiyetiyle ilişkilendirilen genetik farklar

Bu sonuçlar bir eğilim tablosudur. Genetik yapın değişmez, ama beslenmeye verdiğin gerçek yanıtı yaşın, hareket düzenin, bağırsak mikrobiyotan ve sağlık durumun gibi etkenler de şekillendirebilir ^[1]. Bu yüzden iyi bir rapor genetik sonucu tek başına bir hüküm gibi değil, bu etkenlerin yanında okunacak bir bilgi olarak sunar.

Kafein konusu özellikle ilgi görüyor; bu başlığı kafein metabolizması ve genler yazımızda ayrıca ele aldık.

Bu sorunun dürüst yanıtı: genetik farkları okumak artık güvenilir bir teknik iş, ama bu farklardan kişiye özel beslenme önerisi çıkarmak hâlâ gelişen bir alan. BMJ'deki derlemeye göre kişiselleştirilmiş beslenmeyi destekleyen kanıtların çoğu gözlemsel çalışmalardan geliyor ve gen ile beslenme etkileşimine bakan büyük, uzun süreli randomize müdahale çalışmaları az ^[1].

İki büyük çalışma bu tabloyu iyi özetliyor:

Food4Me'de kişiye özel öneri alanlar, genel öneri alanlara göre kırmızı eti, tuzu ve doymuş yağı daha çok azalttı ve sağlıklı beslenme indeksi puanları daha yüksek çıktı ^[2]. Yani kişiselleştirme işe yaradı, ama farkı yaratan asıl şey kişinin mevcut beslenmesine göre verilen somut öneriydi ^[1].

Amerikan Beslenme ve Diyetetik Akademisi de benzer bir sonuca varıyor: kanıtların kalitesi şimdilik zayıf ve alan hâlâ olgunlaşıyor ^[4]. Bu, genetik raporların değersiz olduğu anlamına gelmez; onları bir yol haritası değil, kendini tanımaya yardımcı bir bilgi kaynağı olarak görmek daha gerçekçidir.

Genetik beslenme testi kimse için zorunlu değil. Yine de bazı durumlarda merakını gidermeye ve beslenme alışkanlıklarını düşünmeye yardımcı olabilir:

• Beslenmesini düzenlemek isteyen ve kendi biyolojisi hakkında daha çok şey öğrenmeyi merak eden kişiler
• Kahve, süt ürünleri ya da belirli besinlere verdiği tepkileri daha iyi anlamak isteyenler
• Bir diyetisyenle çalışırken konuşmaya ek bir bilgi getirmek isteyenler

Öte yandan, bir sağlık sorunun varsa ya da tahlil sonuçlarında bir değer dikkatini çektiyse, ilk adım genetik test değil hekimine danışmaktır. Genetik rapor, kan tahlilinin ya da bir hekimin değerlendirmesinin yerini tutmaz. Diyetisyen ile genetik testin rollerini genetik test mi diyetisyen mi yazımızda karşılaştırdık.

Tüketiciye yönelik genetik beslenme testlerinin çoğu evde yapılır. Süreç genellikle şu adımlardan oluşur:

1. Kit evine gelir.
2. Ağız içinden, yanağın iç yüzeyinden bir çubukla örnek alırsın.
3. Örneği kitle birlikte gelen paketle geri gönderirsin.
4. Laboratuvar DNA'yı analiz eder ve rapor hazırlanır.

Raporu okurken her sonucun bir eğilim olduğunu aklında tut. Örneğin kafeini daha yavaş işlemeyle ilişkilendirilen bir genetik fark görmen, kahve tüketimini kendi deneyiminle birlikte gözden geçirmen için bir fikir verebilir; tek başına bir kural koymaz. Beslenme alışkanlıklarına genel bir bakış atmak istersen vitamin ve beslenme aracımızda birkaç kısa soruyu yanıtlayabilirsin; bu araç da bilgi amaçlıdır, tahlilin yerini tutmaz.

Dynova NutriCore raporunda örnek evde yanak içinden alınır, iş ortağı bir laboratuvar tarafından analiz edilir ve rapor yaklaşık 4 ila 8 haftada gelir. Rapor bilgi amaçlıdır, tanı ya da tedavi değildir.