Genetik test mi, diyetisyen mi? Kişiye özel beslenmede ikisinin yeri

İkisini karşılaştırmadan önce neye baktıklarını ayırmak gerekiyor. Diyetisyen seninle konuşur: ne yediğini, ne zaman yediğini, işini, uykunu, hareket düzenini, varsa hekiminin verdiği bilgileri ve neyi değiştirmek istediğini dinler. Sonra bunları gerçek hayatta uygulayabileceğin bir plana çevirir ve zaman içinde birlikte günceller. Aşağıda anlatacağımız DIETFITS çalışmasında da iki gruptaki katılımcılar 12 ay boyunca sağlık eğitmenlerinin yönettiği 22 küçük grup oturumuna davet edildi; yani iki düzenin arkasında da düzenli bir rehberlik vardı ^[1].

Genetik beslenme testi ise farklı bir soruya bakar. Laboratuvar, örneğinde bazı genetik farkları inceler ve bunları bilimsel literatürde beslenmeyle ilişkilendirilmiş özelliklerle eşleştirir. Ortaya çıkan şey bir plan değil, bir eğilim tablosudur. Bu alanın neye dayandığını merak ediyorsan nutrigenetik test nedir yazımız iyi bir başlangıç olur.

Kısa yanıt: hayır, en azından bugünkü kanıtlarla. Bu soruya en doğrudan bakan iki büyük çalışma aynı yönü gösteriyor.

DIETFITS çalışmasında 18 ila 50 yaş arası 609 yetişkin 12 ay boyunca ya sağlıklı az yağlı ya da sağlıklı az karbonhidratlı bir düzene yönlendirildi. Araştırmacılar, katılımcıların genetik deseninin hangi düzenin onlara daha uygun olacağını gösterip göstermeyeceğine baktı. Sonuçta iki grup arasında anlamlı fark çıkmadı ve genetik desen düzenin etkisiyle ilişkili bulunmadı ^[1]. Yani genotipe göre eşleştirmek, sağlıklı bir düzeni sürdürmekten daha belirleyici olmadı.

Food4Me çalışmasında ise katılımcılar dört gruba ayrıldı: genel öneri alanlar, yalnızca beslenmelerine göre kişiye özel öneri alanlar, buna ek olarak vücut ölçüleri ve kan değerleri de hesaba katılanlar ve bunların üstüne beslenmeyle ilişkilendirilen beş genetik farkı da hesaba katılanlar. Altı ayın sonunda kişiye özel öneri alan gruplar kırmızı et, tuz ve doymuş yağı daha çok azalttı; ama genetik bilgiyi eklemek öneriyi daha etkili yapmadı ^[2].

Aynı yemeğin iki kişide neden farklı sonuç verebildiğini merak ediyorsan aynı diyet neden herkeste aynı sonucu vermez yazımızda genetik dışındaki etkenlere de değiniyoruz.

Nutrigenetik ilgi alanı olan diyetisyenler var ve danışanın getirdiği bir genetik raporu konuşmaya dahil edebilirler. Ancak meslek kuruluşlarının tavrı temkinli. Amerikan Beslenme ve Diyetetik Akademisi'nin sistematik derlemesine göre, genetik sonuç eklenen danışmanlık ile standart danışmanlık karşılaştırıldığında vücut ölçüleri, kan yağları ve şeker değerlerinde genellikle fark görülmedi; beslenme alışkanlıklarında da çoğu sonuç anlamlı değişiklik göstermedi ^[3].

Aynı rapor, genetik testin beslenme danışmanlığına nasıl katılabileceğine dair dikkat edilecek noktaları da sıralar ^[3]. Pratikte bu şu anlama geliyor: bir diyetisyen genetik raporu tek başına plan yapmak için değil, seninle konuşulacak konuları zenginleştirmek için kullanabilir. Örneğin raporun laktoz ya da kafein metabolizmasıyla ilişkilendirilen bir farkı gösteriyorsa, bu senin günlük deneyiminle birlikte değerlendirilir.

Bir genetik rapor getirdiğinde diyetisyenine sorabileceğin birkaç soru:

• Bu sonuç benim şu anki beslenmemde neyi değiştirmeyi gerektirir, yoksa hiçbir şeyi mi?
• Bu genetik farkla ilgili bilimsel kanıt ne kadar güçlü?
• Bu bilgiyi kendi deneyimimle, örneğin bazı besinlerden sonra nasıl hissettiğimle nasıl birlikte okuyabiliriz?
• Bir şikâyetim varsa bunu önce hekimimle mi konuşmalıyım?

Çoğu insan için ilk adım, şu anki beslenmeyi gözden geçirmektir. Besin öğesi referans değerleri bile sağlıklı bireyler için hazırlanır ve EFSA, bir hastalığı olanların ihtiyacının farklı olabileceğini belirtir ^[4]. Bu yüzden aşağıdaki durumlarda önce bir diyetisyenle, gerekiyorsa hekiminle konuşmak daha anlamlı olur:

• Bilinen bir sağlık durumun, düzenli kullandığın bir ilaç ya da hekim takibin varsa.
• Gebelik, emzirme ya da büyüme dönemi gibi ihtiyaçların değiştiği bir dönemdeysen.
• Sindirimle ilgili tekrarlayan şikâyetlerin varsa; bunların pek çok nedeni olabilir, değerlendirme ve gerekli tahliller için hekimine danışmak gerekir.
• Sporda belirli bir hedefin ya da yoğun bir antrenman düzenin varsa.
• Yeme düzenini sürdürmekte zorlanıyor, plana değil desteğe ihtiyaç duyuyorsan.

Kendi başına bir fikir edinmek istersen günlük kalori ihtiyacı hesaplama aracıyla kabaca bir başlangıç noktası görebilirsin; ama bu da bir tahmin, kişiye göre ayarlanmış bir plan değil.

Genetik beslenme testi, merak eden ve sonucu doğru beklentiyle okuyan biri için ilgi çekici bir bilgi kaynağı olabilir. Örneğin laktoz hassasiyeti ya da kafein metabolizmasıyla ilişkilendirilen genetik farklar, beslenme alışkanlıklarınla ilgili merak ettiklerine bilgi amaçlı bir bağlam ekleyebilir. Yine de bir genetik farkın olması, o konuda mutlaka bir şey yaşayacağın anlamına gelmez; bir besinden sonra tekrarlayan bir şikâyetin varsa bunun pek çok nedeni olabilir ve değerlendirme için hekimine danışman gerekir.

Test yaptırmayı düşünüyorsan, raporun neyi kapsadığına ve nasıl sunulduğuna bakmak iyi bir başlangıç. Örneğin Dynova NutriCore raporu vitamin ve mineral ihtiyacı, karbonhidrat, protein ve yağ metabolizması, kafein metabolizması, laktoz ve gluten hassasiyetiyle ilişkilendirilen genetik farklara bakar. Örnek evde yanak içinden alınıp geri gönderilir, iş ortağı bir laboratuvarda incelenir ve rapor yaklaşık 4 ila 8 haftada gelir; rapor bilgi amaçlıdır, tanı ya da tedavi değildir.

İkisini birlikte kullanmak istiyorsan sıralama önemli. Temel taşlar herkes için aynı kalır: Dünya Sağlık Örgütü yetişkinlere günde en az 400 g sebze ve meyve, günlük enerjinin yüzde 10'undan azını serbest şekerden almayı ve 5 g'ın altında tuzu önerir ^[5]. Genetik bilgi bu temelin üstüne gelir, yerine geçmez.

• Önce birkaç gün ne yediğini, ne kadar su içtiğini ve nasıl uyuduğunu not et.
• Bu notlarla bir diyetisyene git; hedefini ve günlük düzenini anlat.
• Genetik bir raporun varsa ya da yaptırmak istiyorsan, bunu da konuşmaya getir ve hangi bulgunun senin için anlamlı olduğunu birlikte değerlendir.
• Planı birkaç hafta uygula, nasıl hissettiğini izle ve gerektiğinde diyetisyeninle birlikte güncelle.

Bu sırayla ilerlediğinde genetik bilgi, merak ettiğin bir ayrıntı olarak yerini bulur; asıl değişimi ise sürdürebildiğin alışkanlıklar yaratır.