Laktoz intoleransı: belirtiler, genetik yanı ve hangi testler var

Laktoz, süt ve süt ürünlerinde bulunan doğal şekerdir. İnce bağırsakta laktaz adlı enzim laktozu parçalar. Laktaz az olduğunda sindirilmeyen laktoz kalın bağırsağa ulaşır, oradaki bakteriler onu mayalayarak gaz ve sıvı oluşturur ^[3].

Burada iki kavramı ayırmak işine yarar. Laktoz malabsorpsiyonu, ince bağırsağın laktozun hepsini sindirememesidir. Laktoz intoleransı ise bu durumla birlikte belirtilerin de ortaya çıkmasıdır. Yani laktozu tam sindiremeyen herkes belirti yaşamaz ve çoğu kişi bir miktar laktozu rahatça tüketebilir ^[1].

Belirtilerin şiddeti çoğu zaman ne kadar laktoz tükettiğine bağlıdır ^[3]. Yetişkinlerde en sık görülenler şunlardır ^[2][7]:

• Karın ağrısı ya da karında rahatsızlık hissi
• Şişkinlik ve gaz
• Karında guruldama
• İshal, bazen de kabızlık
• Bulantı, bazen kusma
• Bu belirtiler başka nedenlere de bağlı olabilir; değerlendirme ve gerekli tahliller için hekimine danış.

Belirtiler genellikle laktozlu bir şey yedikten ya da içtikten 30 dakika ile 2 saat sonra başlar ^[2]. NHS, bunların birkaç dakika içinde de birkaç saat sonra da görülebileceğini belirtir; bazı kişiler baş ağrısı ya da yorgunluk da tarif eder ^[7].

Belirtiler sık tekrarlıyorsa, dışkılama alışkanlığın üç hafta ya da daha uzun süredir değişmişse ya da açıklanamayan kilo kaybı varsa hekime görünmek önerilir ^[7].

Çoğu insanda evet, büyük ölçüde genetik bir arka planı var. Birçok kişide laktaz üretimi bebeklikten sonra yavaş yavaş azalır. Buna laktaz kalıcı olmama denir ve en sık görülen laktoz intoleransı türüdür ^[3]. Belirtiler bu nedenle çocukluğun sonunda, ergenlikte ya da genç yetişkinlikte başlayabilir ^[3].

Laktazı LCT geni üretir. Yakınındaki MCM6 geninin içinde, LCT'nin ne kadar çalışacağını yöneten bir düzenleyici bölge bulunur. Bu bölgedeki bazı kalıtsal farklar laktaz üretiminin yetişkinlikte de sürmesini sağlar ^[8]. Bu farkın tek bir kopyası bile laktaz kalıcılığı için yeterli kabul edilir ^[2].

Avrupa kökenli kişilerde en çok çalışılan fark, LCT -13910 C>T olarak bilinir: yalnızca iki C kopyası taşıyanlar (C/C) laktaz kalıcı olmama ile ilişkilendirilir; C/T taşıyanlarda ise ara bir görünüm tarif edilir, örneğin nefes testinde hidrojen T/T taşıyanlara göre biraz daha yüksek çıkabilir. Orta Doğu ve Afrika'da laktaz kalıcılığıyla ilişkilendirilen başka farklar da tanımlanmıştır ^[5].

Her laktoz intoleransı kalıtsal değildir. Çölyak ya da Crohn gibi ince bağırsağı etkileyen durumlar, bağırsak enfeksiyonları, bazı ilaçlar, ameliyat ya da ışın tedavisi sonrasında da laktaz azalabilir. Buna ikincil laktoz intoleransı denir ve altta yatan neden düzeldiğinde tolerans geri gelebilir ^[3]. Doğuştan hiç ya da çok az laktaz üretilmesi ise çok nadirdir ^[2][3].

Hekim önce belirtilerini, aile öykünü ve beslenme alışkanlıklarını sorar. Bundan sonra kullanılabilecek yöntemlerin her biri farklı bir soruya yanıt verir ^[4][5]:

Nefes testinde birkaç saat boyunca aralıklarla bir torbaya nefes verirsin ve bu sırada yaşadığın belirtiler de not edilir ^[4]. Test kusursuz değildir: bazı kişilerin bağırsak bakterileri hidrojeni metana çevirdiği için sonuç yanlış negatif çıkabilir ^[5].

Genetik test, laktaz üretiminin yetişkinlikte sürüp sürmemesiyle ilişkilendirilen genotipini gösterir. Bu bilgi kalıcıdır, çünkü genlerin değişmez. Ama tek başına "laktoz intoleransın var" ya da "yok" demek değildir ^[5].

• Laktaz kalıcı olmama genotipi taşıyan biri az miktarda laktozu rahatça tüketiyor olabilir ^[1][5].
• Laktaz kalıcılığı genotipi taşıyan biri, ikincil bir nedenle yine de belirti yaşayabilir ^[3][5].
• Kişinin kendi gözlemi ile test sonuçları her zaman örtüşmez; süt ürünleriyle ilişkilendirilen belirtilerin başka nedenleri de olabilir ^[5].

Bu yüzden genetik sonuç en çok, kendi sindirimini anlamaya çalışırken bir arka plan bilgisi olarak işe yarar. Bir raporu okurken "eğilim" ile "durum" arasındaki farkı genetik test sonucu nasıl okunur yazısında ayrıntılı anlattık. Genlerle beslenme arasındaki ilişkiyi merak ediyorsan nutrigenetik nedir yazısı iyi bir başlangıç olur.

Çoğu kişi için süt ürünlerini tamamen kesmek gerekmez. Birçok kişi yaklaşık 12 g laktozu, yani yaklaşık bir bardak sütü, belirtisiz ya da hafif belirtiyle tüketebilir. Laktozu öğünlerle birlikte ve küçük porsiyonlarla almak da işi kolaylaştırabilir ^[6]. Daha büyük miktarlar gün içine yayıldığında daha iyi tolere edilebilir ^[5].

• Yoğurt ve kaşar gibi sert peynirler diğer süt ürünlerine göre daha az laktoz içerir; mayalanma laktozun bir kısmını parçalar ^[2][6].
• Laktozsuz ya da laktozu azaltılmış süt ürünleri laktoz alımını düşürmenin pratik bir yoludur ^[6].
• Etiket okumak önemlidir: süt, laktoz, peynir altı suyu, lor, süt tozu gibi ifadeler laktoz olabileceğini gösterir ^[6].
• Gizli laktoz ekmek, işlenmiş et ürünleri, kahvaltılık gevrekler, kek, bisküvi, soslar ve bazı ilaçlarda da bulunabilir ^[6][7].

NHS, bazı kişilerin süt ürünlerinden önce laktaz enzimi içeren ürünler kullandığını belirtir ^[7]. Böyle bir ürünü kullanmayı düşünüyorsan önce hekimine ya da eczacına danış. NHS, yiyecekleri hekim ya da diyetisyen önerisi olmadan listenden çıkarmamanı da hatırlatır ^[7].

Süt ürünleri kalsiyum, D vitamini ve protein kaynağıdır; bunları azaltıyorsan aynı besinleri başka yiyeceklerden almaya özen göstermek gerekir ^[5][6]. NIDDK'nin örnek verdiği kaynaklar şunlar ^[6]:

• Kılçığıyla yenen konserve somon ve sardalya
• Brokoli ve yeşil yapraklı sebzeler
• Portakal
• Badem, Brezilya cevizi ve kuru baklagiller
• Tofu
• Kalsiyum eklenmiş gevrekler, meyve suları ve soya içeceği

D vitamini için yumurta, somon gibi balıklar ve güneş ışığı öne çıkar ^[6]; ayrıntılar için D vitamini nelerde var yazısına bakabilirsin. Takviye kullanmayı düşünüyorsan önce hekiminle konuş ^[6].

Genetik tarafı merak edenler için: Dynova NutriCore raporu, laktoz ve gluten hassasiyetiyle ilişkilendirilen genetik farkları da kapsar. Örnek evde yanaktan sürüntüyle alınır ve iş ortağı bir laboratuvarda analiz edilir. Rapor bilgi amaçlıdır, laktoz intoleransın olup olmadığını söylemez ve tanı ya da tedavi yerine geçmez.