DNA diyeti nedir? Genetiğe göre beslenmenin bilinenleri ve sınırları

DNA diyeti ya da genetiğe göre diyet denince genellikle şu süreç kastedilir: evde yanaktan sürüntüyle bir örnek alırsın, laboratuvar bu örnekte beslenmeyle ilişkilendirilen bazı genetik farklara bakar, ardından sana bu farklara göre yorumlanmış bir rapor ya da beslenme önerisi sunulur. Bu alanın bilimsel adı nutrigenetiktir; ayrıntılı bir giriş için nutrigenetik nedir yazımıza bakabilirsin.

Bu tür raporlarda sık görülen başlıklar şunlardır:

• Karbonhidrat, protein ve yağ metabolizmasıyla ilişkilendirilen genetik farklar
• Bazı vitamin ve mineral ihtiyaçlarıyla ilişkilendirilen genetik farklar
• Kafein metabolizması
• Laktoz ve gluten hassasiyetiyle ilişkilendirilen genetik farklar

Buradaki önemli nokta şu: bir genetik farkın bir özellikle istatistiksel olarak ilişkili bulunması, o farka göre hazırlanan bir diyetin sende daha iyi sonuç vereceği anlamına gelmez. Bunu sınamanın yolu, insanları rastgele gruplara ayırıp genetik bilgiye göre ve genel önerilere göre beslenenleri karşılaştıran çalışmalardır.

Bu soruya en doğrudan yanıt veren çalışmalardan biri DIETFITS'tir. Çalışmaya 609 yetişkin katıldı, 481'i 12 ayı tamamladı ^[1]. Katılımcılar sağlıklı az yağlı ya da sağlıklı az karbonhidratlı beslenme gruplarına ayrıldı. Araştırmacılar, belirli bir genetik desenin kimin hangi beslenmeden daha çok yararlanacağını gösterip göstermediğine baktı.

Sonuçta iki grubun ortalama kilo değişimi birbirine çok yakındı: az yağlı grupta 5,3 kg, az karbonhidratlı grupta 6,0 kg azalma görüldü ve aradaki fark anlamlı değildi ^[1]. Daha önemlisi, ne genetik desen (P = .20) ne de insülin salgısı (P = .47) hangi beslenmenin kime daha uygun olduğunu öngördü ^[1]. İki gruba da ortak öneriler verilmişti: sebzeyi artırmak, eklenmiş şekeri, rafine unu ve trans yağları azaltmak, mümkün olduğunca az işlenmiş ve evde hazırlanmış yiyecekleri seçmek ^[1].

Avrupa'daki Food4Me çalışması ise farklı bir soruya baktı: kişiselleştirme genel öneriden daha mı etkili, ve genetik bilgi bu kişiselleştirmeye bir şey katıyor mu? Yedi ülkede 1.269 kişinin tamamladığı 6 aylık çalışmada kişiye özel öneri alan gruplar, kontrol grubuna göre daha az kırmızı et, tuz ve doymuş yağ tüketti; örneğin tuz tüketimindeki azalma yaklaşık 0,65 g'dı ^[2]. Ancak öneriyi beslenme kaydına ek olarak vücut ölçümleri, kan değerleri ve genetik bilgiyle zenginleştirmek etkiyi artırmadı ^[2].

Tek tek çalışmalar yanıltıcı olabileceği için araştırmacılar bu çalışmaları bir araya getirip birlikte değerlendirir. Aşağıdaki tablo, bu alandaki önemli derlemelerin ne bulduğunu özetliyor.

Bu bulgular genetiğin beslenmede hiçbir rol oynamadığını söylemiyor. Söyledikleri şu: bugün elimizdeki genetik bilgiyi diyet önerisine dönüştürmek, insanların ne yediğini ya da sağlık ölçümlerini diğer önerilerden belirgin biçimde daha fazla değiştirdiğine dair güçlü bir kanıt sunmuyor ^{[3] [5]}. Aynı beslenmenin neden herkeste farklı sonuç verdiğini merak ediyorsan aynı diyet neden herkeste aynı sonucu vermez yazımız uyku, hareket ve alışkanlıklar gibi diğer etkenleri de anlatıyor.

Bazı genetik farkların beslenmeyle ilişkisi daha iyi anlaşılmıştır. En bilinen örnek laktozdur. Laktozu sindiren enzimin talimatı LCT geninde bulunur ve yakınındaki bir düzenleyici bölge bu genin yetişkinlikte ne kadar çalışacağını etkiler ^[6]. Dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 65'inde bebeklikten sonra laktozu sindirme yeteneği azalırken, Kuzey Avrupa kökenlilerde bu oran yaklaşık yüzde 5'tir ^[6]. Konuya daha yakından bakmak istersen laktoz intoleransı yazımızı okuyabilirsin.

Kafein de benzer biçimde sık konuşulan bir başlıktır: bazı insanlar kafeini daha hızlı, bazıları daha yavaş işler ve bunun bir kısmı genetik farklarla ilişkilendirilir. Bu tür bilgiler kendi alışkanlıklarını anlamana yardımcı olabilir, ancak bir genetik farkın olması, o konuda mutlaka bir şikâyet yaşayacağın anlamına gelmez.

Genetik beslenme raporları ilginç ve öğretici olabilir. Yine de bir test seçerken şu sorulara yanıt araman işine yarar:

• Rapor bilgi amaçlı olduğunu açıkça söylüyor mu, yoksa tanı ya da tedavi vaadi mi veriyor?
• Hangi başlıklara baktığı ve bu başlıkların hangi bilimsel çalışmalara dayandığı anlatılıyor mu?
• Sonuçlar "eğilim" ve olasılık diliyle mi sunuluyor, yoksa kesin hükümler mi veriliyor?
• Takviye önerisi sunuluyorsa, bunun bilgi amaçlı olduğu ve dengeli beslenmenin yerine geçmediği açıkça belirtiliyor mu?
• Örneğinin ve genetik verinin nasıl saklandığı, ne zaman silinebileceği açıkça yazıyor mu?
• Sonuçları bir beslenme uzmanıyla birlikte değerlendirme imkânın var mı?

Raporu eline aldığında nasıl okuyacağını bilmek de önemli. Bir genetik farkın taşıdığı anlam çoğu zaman küçüktür ve yaşam tarzı, beslenme ve çevre etkenleriyle birlikte düşünülmesi gerekir.

İlginç bir ayrıntı: DIETFITS'te iki gruba verilen ortak öneriler, bugün sağlık kurumlarının herkes için önerdiği temel ilkelere çok benziyor ^[1]. Dünya Sağlık Örgütü'nün yetişkinler için öne çıkardığı ilkeler şöyle ^[7]:

• Günde en az 400 g sebze ve meyve
• Serbest şekeri günlük enerjinin yüzde 10'unun altında tutmak; 2.000 kalorilik bir beslenmede bu yaklaşık 50 g eder
• Günde 5 g'dan az tuz
• Toplam yağı enerjinin yüzde 30'u ya da altında, doymuş yağı yüzde 10'un, trans yağı yüzde 1'in altında tutmak

Bu temeller genetik test sonucun ne olursa olsun geçerlidir. Günlük enerji ihtiyacını kabaca görmek istersen günlük kalori ihtiyacı hesaplama aracımızla hesapla; sonucu kesin bir hedef değil, bir başlangıç noktası olarak düşün.

İkisi aynı işi yapmaz. Bir diyetisyen senin sağlık geçmişine, tahlillerine, alışkanlıklarına ve hedeflerine bakarak sürdürülebilir bir plan kurar. Genetik rapor ise bu tabloya eklenebilecek, bilgi amaçlı bir parça olabilir. Bu karşılaştırmayı genetik test mi diyetisyen mi yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Dynova NutriCore raporu da bu çerçevede hazırlanır: evde yanaktan sürüntüyle aldığın örnek bir iş ortağı laboratuvarda incelenir ve yaklaşık 4 ile 8 hafta içinde vitamin ve mineral ihtiyaçları, karbonhidrat, protein ve yağ metabolizması, kafein metabolizması, laktoz ve gluten hassasiyetiyle ilişkilendirilen genetik farkları anlatan bir rapor gelir. Rapor bilgi amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez.